ӘЛИХАН БӨКЕЙХАНОВТЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ МИССИЯЛАРЫ ЖӘНЕ ҰМЫТЫЛҒАН СЕРІКТЕРІ

Аңдатпа

Ресей империясының азаматтарына XX ғасырдың басында дауыс беру құқығы берілді. Думаға сайланғандардың қатарында этникалық азшылық өкілдері, қазақтар да болды. Парламентарийлердің өмірі мен олардың саяси мансабы туралы зерттеу дереккөздері (ғалым Бөкейханов пен молла Қосшығұлов) мұрағаттарда сақталған. Оларға бұрынғы Мемлекеттік Дума мен XX ғасырдың басындағы орыс баспасөзінің материалдары кіреді. Бұл тақырып тарихи әдебиетте аз қамтылған, себебі екі депутат та кеңестік қуғын -сүргіннің құрбандары болды. Авто рлар Ресей Федерациясының Негізгі Заңының Ресей мемлекеттік архивы (РГАКФФД), Ресей мемлекеттік тарихи архивы (РГИА) (Ресей Федерациясы), Қазақстан Орталық мемлекеттік архивы (Қазақстан) жинақтарынан дереккөздерді зерттеді. Материалдарды талдауда диалектикалық логика, талдау және синтез, ретроспекция және тексеру әдістері қолданылды. Зерттеу нәтижелері бүкілресейлік саяси процестің аз белгілі аспектілерін қалпына келтіру үшін қызықты. Бөкейхановтың (зайырлы) және Қосшығұловтың (исламшыл) білім деңгейі әртүр лі болғанымен, өмір салты да әртүрлі болды, екі депутат та Думаның жоғары лауазымды мүшелері ретінде халықтың тағдырын қалыптастыру мүмкіндігін байыпты қабылдады. Депутаттардың зерттеліп отырған кезеңдегі халықаралық қатынастар тұрғысынан қоғамдық қызметі арасында қызықты ұқсастықтар табылды. Бұл патшалық сыртқы саясаттың Кіші Азиядағы векторларына қатысты, бұл априори ислам ықпалының тірегі болып саналды. Мысалы, Ш.Қосшығұлов Алаш көсемінің өтініші бойынша Осман империясына барып, нақты миссияны орындады. Бұл факт алғаш рет ғылыми айналымға енгізіліп, орыс емес депутаттардың халықаралық байланыстары туралы білімді кеңейтеді. Қорытынды: Халық өкілдерінің өзін -өзі тануы Ресей азаматтығынан тысқары шыққан жоқ; дегенмен, діни біліктілік елден тыс саяси серіктес тер іздеу үшін пайдаланылды.